Муаллиф: Раҳмонзода Р.З., директори Муассисаи давлатии «Институти омӯзиши пиряхҳо ва криосфераи Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон»
Дар таърихи ҳар як давлат санаҳое мавҷуданд, ки на танҳо як рӯйдоди муҳими таърихиро таҷассум мекунанд, балки барои дарки роҳи тайкардаи миллат, арзёбии дастовардҳои миллӣ ва муайян намудани самтҳои ояндаи рушди ҷомеа аҳаммияти хосса доранд. Рӯзи Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, ки ҳамасола 16 ноябр таҷлил мегардад, аз ҷумлаи чунин санаҳои муҳим буда, бо таърихи ташаккули давлатдории навини тоҷикон, таҳкими Истиқлоли давлатӣ, барқарор гардидани сулҳу субот ва рушди минбаъдаи кишвар робитаи ногусастанӣ дорад.
Ин сана моро водор месозад, ки ба роҳи тайкардаи Тоҷикистони соҳибистиқлол назар андӯхта, арзиши сулҳу оромӣ, ваҳдати миллӣ, ҳифзи манфиатҳои давлатӣ ва масъулияти ҳар як шаҳрвандро дар назди Ватан амиқтар дарк намоем. Ҳамзамон, он барои андешаронӣ дар бораи вазифаҳои имрӯза ва дурнамои рушди мамлакат, аз ҷумла пешрафти илм, маориф, иқтисодиёт, ҳифзи муҳити зист ва истифодаи оқилонаи захираҳои табиӣ, имконият фароҳам меорад.
Саҳифаи муҳими таърихи давлатдории миллӣ
Солҳои аввали Истиқлоли давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон бо мушкилоти мураккаби сиёсӣ, иҷтимоӣ ва иқтисодӣ ҳамроҳ буданд. Ҷанги шаҳрвандӣ, коста гардидани пояҳои иқтисодӣ, мушкилоти иҷтимоӣ ва зарурати барқарор намудани сохторҳои давлатӣ ҷомеаро ба марҳалаи ҳассоси таърихӣ ворид карда буданд. Дар чунин шароит, масъалаи ҳифзи давлатдории миллӣ, барқарор намудани сулҳу субот ва таъмини ваҳдати ҷомеа ба вазифаи аввалиндараҷаи давлат ва мардуми Тоҷикистон табдил ёфт.
Иҷлосияи XVI Шурои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон, ки моҳи ноябри соли 1992 дар Қасри Арбоби ноҳияи Хуҷанд баргузор гардид, дар таърихи навини давлатдории кишвар мавқеи муҳим дорад. Дар ин иҷлосия масъалаҳои тақдирсози давлатдорӣ баррасӣ гардида, Эмомалӣ Раҳмон Раиси Шурои Олӣ интихоб шуданд. Баъдан, 16 ноябри соли 1994, Эмомалӣ Раҳмон бори нахуст ҳамчун Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон дар назди халқу Ватан савганд ёд карданд. Маҳз ҳамин сана минбаъд ба Рӯзи Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон иртибот пайдо намуд ва бо Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 14 майи соли 2016, №1320 ба Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи рӯзҳои ид» илова ворид гардида, 16 ноябр ҳамчун Рӯзи Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муқаррар шуд.
Ин рӯйдодҳои таърихӣ дар шароите ба амал омаданд, ки ҷомеа ба барқарор намудани эътимод, таҳкими сохти конститутсионӣ ва фароҳам овардани заминаҳои сулҳи пойдор ниёз дошт. Аз ин рӯ, омӯзиши ин давра барои наслҳои имрӯзу оянда аҳаммияти бузург дорад. Он нишон медиҳад, ки ҳифзи давлатдории миллӣ танҳо бо қабули санадҳои ҳуқуқӣ ё таъсиси сохторҳои давлатӣ маҳдуд намешавад, балки ҳамдигарфаҳмӣ, масъулияти сиёсӣ, эҳтироми манфиатҳои умумимиллӣ ва иштироки фаъолонаи шаҳрвандонро тақозо мекунад.
Таҷрибаи таърихии Тоҷикистон собит менамояд, ки сулҳу субот ва ваҳдати миллӣ заминаи зарурии пешрафти иқтисодӣ, иҷтимоӣ ва фарҳангии ҷомеа мебошанд. Бе амният ва оромӣ фаъолияти муассисаҳои илмӣ, таълимӣ, истеҳсолӣ ва дигар сохторҳои иҷтимоӣ наметавонад ба таври муназзам рушд кунад. Аз ин лиҳоз, ҳифзи сулҳ, эҳтироми Конститутсия ва қонунҳо, таҳкими худшиносии миллӣ ва тарбияи ҳисси масъулиятшиносӣ бояд вазифаи доимии ҳар як шаҳрванди кишвар бошад.
Ваҳдати миллӣ — омили пешрафти ҷомеа
Ваҳдати миллӣ яке аз арзишҳои бунёдии давлатдории муосири Тоҷикистон ба ҳисоб меравад. Он на танҳо маънои ҳамзистии осоиштаи шаҳрвандонро дорад, балки ҳамкории созанда, эҳтироми гуногунандешӣ, ҳифзи манфиатҳои умумимиллӣ ва сафарбар намудани имкониятҳои ҷомеаро барои расидан ба ҳадафҳои муштарак дар бар мегирад.
Таърихи кишвари мо нишон дод, ки сулҳу ваҳдатро бо роҳи гуфтугӯ, гузашт, ҳамдигарфаҳмӣ ва афзал донистани манфиатҳои давлату миллат метавон таҳким бахшид. Ба имзо расидани Созишномаи умумии истиқрори сулҳ ва ризоияти миллӣ дар Тоҷикистон 27 июни соли 1997 марҳалаи муҳими раванди сулҳ ба шумор меравад. Ин рӯйдод барои барқарор намудани ҳаёти осоишта, эҳёи иқтисодиёт ва фароҳам овардани шароити мусоид ҷиҳати рушди соҳаҳои гуногуни кишвар замина гузошт.
Дар шароити ҷаҳони муосир, ки равандҳои геополитикӣ, тағйирёбии иқлим, мушкилоти иқтисодӣ ва таҳдидҳои гуногуни фаромиллӣ ба давлатҳо таъсир мерасонанд, ҳифзи ваҳдати миллӣ аҳаммияти боз ҳам бештар пайдо мекунад. Ҷомеаи муттаҳид метавонад мушкилоти мавҷударо воқеъбинона арзёбӣ карда, барои ҳалли онҳо роҳҳои мувофиқро пайдо намояд.
Ваҳдати миллӣ ҳамчунин аз сатҳи маърифати сиёсӣ, ҳуқуқӣ ва фарҳангии шаҳрвандон вобаста аст. Ҳар як шахс бояд дарк намояд, ки ободии маҳалли зист, покизагии муҳити зист, муносибати масъулиятнок ба меҳнат, эҳтироми арзишҳои миллӣ ва саҳмгузорӣ дар рушди ҷомеа ҷузъи муҳими ватандӯстӣ мебошанд. Ватандӯстӣ танҳо бо сухан ифода намеёбад; он пеш аз ҳама дар фаъолияти созанда, риояи қонун, муносибати софдилона ба вазифа ва талош барои беҳтар намудани шароити зиндагии мардум зоҳир мегардад.
Аз ин ҷиҳат, Рӯзи Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон бояд на танҳо ҳамчун санаи тақвимӣ, балки ҳамчун фурсати муносиб барои таҳлили дастовардҳо, муайян намудани вазифаҳои нав ва тақвияти масъулияти шаҳрвандӣ арзёбӣ гардад.
Илм ва маориф — пояи рушди устувори давлат
Дар ҷаҳони муосир неруи зеҳнӣ, дониш, технология ва қобилияти истифодаи натиҷаҳои таҳқиқоти илмӣ аз омилҳои асосии рақобатпазирии давлатҳо мебошанд. Кишваре, ки ба рушди илм ва маориф таваҷҷуҳи доимӣ зоҳир менамояд, барои омода намудани мутахассисони баландихтисос, татбиқи навовариҳо ва ҳалли мушкилоти иқтисодию иҷтимоӣ имкониятҳои бештар ба даст меорад.
Дар Ҷумҳурии Тоҷикистон низ рушди илм, такмили низоми таҳсилот, омодасозии кадрҳои илмӣ ва густариши таҳқиқоти бунёдию амалӣ аз масъалаҳои муҳими пешрафти миллӣ ба ҳисоб мераванд. Дар ин раванд, фаъолияти Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон ва муассисаҳои илмии он аҳаммияти махсус дорад. Вазифаи олимон танҳо омӯзиши равандҳои табиӣ ва ҷамъоварии маълумот нест, балки пешниҳоди хулосаҳои илмии асоснок, таҳияи тавсияҳои амалӣ ва мусоидат ба қабули қарорҳои огоҳона низ мебошад.
Рушди устувори давлат бе ҳамбастагии илм, маориф, истеҳсолот ва идоракунии самаранок тасаввурнопазир аст. Зарур аст, ки натиҷаҳои таҳқиқоти илмӣ дар ҳалли масъалаҳои воқеии иқтисодиёт, саноат, кишоварзӣ, энергетика, тандурустӣ ва ҳифзи муҳити зист ҳарчи бештар истифода шаванд. Ҳамзамон, ҳамкории муассисаҳои илмӣ бо муассисаҳои таҳсилоти олӣ, корхонаҳои давлатӣ ва хусусӣ, инчунин марказҳои илмии хориҷӣ бояд тақвият дода шавад.
Яке аз масъалаҳои муҳими рушди илм ҷалби ҷавонон ба фаъолияти таҳқиқотӣ мебошад. Омодасозии муҳаққиқони ҷавон, дастгирии ташаббусҳои илмии онҳо, фароҳам овардани шароити муносиб барои таҷрибаомӯзӣ ва истифодаи технологияҳои муосир барои таъмини пайдарпайии наслҳои илмӣ зарур аст. Ҷавонон бояд имконият дошта бошанд, ки донишҳои назариявии худро дар корҳои амалӣ истифода намуда, дар ҳалли масъалаҳои муҳими миллӣ саҳм гузоранд.
Дар ин замина, Рӯзи Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон барои ҷомеаи илмӣ ҳамчунин фурсати арзёбии масъулияти олимон дар назди давлат ва ҷомеа мебошад. Олим бояд бо дониш, поквиҷдонӣ, дақиқкории илмӣ ва натиҷаҳои воқеии фаъолияти худ ба пешрафти мамлакат мусоидат намояд. Маҳз чунин муносибат метавонад мақоми илмро дар ҷомеа баланд бардошта, эътимоди мардумро ба натиҷаҳои таҳқиқоти илмӣ тақвият бахшад.
Тоҷикистон ва ташаббусҳои байналмилалӣ дар соҳаи обу иқлим
Ҷумҳурии Тоҷикистон дорои захираҳои муҳими обӣ буда, пиряхҳои кӯҳии он дар ташаккули маҷрои дарёҳо ва таъмини захираҳои обии минтақа нақши муҳим мебозанд. Бо вуҷуди ин, тағйирёбии иқлим, коҳишёбии масоҳати пиряхҳо, тағйироти низоми гидрологӣ ва афзоиши хавфҳои табиӣ зарурати омӯзиши ҳамаҷонибаи ин равандҳоро ба миён меоранд.
Дар шароите ки масъалаҳои об, иқлим ва ҳифзи муҳити зист хусусияти фаромиллӣ пайдо кардаанд, ҳамкории байналмилалӣ ва истифодаи донишҳои илмӣ аҳаммияти махсус дорад. Тоҷикистон дар ин самт бо пешниҳоди ташаббусҳои байналмилалӣ барои ҷалби таваҷҷуҳи ҷомеаи ҷаҳонӣ ба масъалаҳои об ва ҳифзи захираҳои табиӣ саҳм гузоштааст.
Эълон гардидани солҳои 2005–2015 ҳамчун Даҳсолаи байналмилалии амал «Об барои ҳаёт», солҳои 2018–2028 ҳамчун Даҳсолаи байналмилалии амал «Об барои рушди устувор» ва соли 2025 ҳамчун Соли байналмилалии ҳифзи пиряхҳо аз ҷумлаи иқдомҳои муҳими байналмилалӣ мебошанд, ки бо ташаббуси Тоҷикистон пешниҳод шудаанд. Инчунин, эълон гардидани солҳои 2025–2034 ҳамчун Даҳсолаи амал барои илмҳои криосферӣ барои густариши таҳқиқоти илмӣ, мубодилаи маълумот ва тақвияти ҳамкории байналмилалӣ дар омӯзиши пиряхҳо, барфпӯш, яхбандии доимӣ ва дигар ҷузъҳои криосфера имкониятҳои муҳим фароҳам меорад.
Аҳаммияти ин ташаббусҳо дар он аст, ки онҳо масъалаҳои марбут ба обу иқлимро аз доираи манфиатҳои як давлат берун бароварда, ба рӯзномаи муштараки ҷомеаи ҷаҳонӣ ворид менамоянд. Ҳифзи пиряхҳо ва истифодаи оқилонаи захираҳои обӣ на танҳо вазифаи олимон ё мақомоти давлатӣ, балки масъулияти муштараки ҷомеа, бахусус насли ҷавон, мебошад.
Барои Тоҷикистон омӯзиши пиряхҳо аҳаммияти махсус дорад. Пиряхҳо нишондиҳандаҳои муҳими тағйирёбии иқлим буда, вазъи онҳо ба низоми обии дарёҳо, экосистемаҳои кӯҳӣ, фаъолияти иқтисодӣ ва амнияти экологии минтақа таъсир мерасонад. Аз ин рӯ, мушоҳидаҳои мунтазам, таҳқиқоти саҳроӣ, истифодаи маълумоти моҳворавӣ, таҳлили намунаҳои барфу ях ва татбиқи усулҳои муосири моделсозӣ барои муайян намудани тағйироти криосфера заруранд.
Дар ин раванд, вазифаи муассисаҳои илмӣ аз ҷамъоварии маълумоти боэътимод, таҳлили равандҳои табиӣ, арзёбии хавфҳо ва пешниҳоди тавсияҳои асоснок барои мақомоти дахлдор иборат мебошад. Танҳо дар асоси маълумоти илмӣ метавон тағйироти муҳити табииро дуруст арзёбӣ намуда, барои коҳиш додани оқибатҳои номатлуб ва мутобиқшавӣ ба тағйирёбии иқлим чораҳои муассир андешид.
Нақши Институти омӯзиши пиряхҳо ва криосфера дар рушди илми миллӣ
Муассисаи давлатии «Институти омӯзиши пиряхҳо ва криосфераи Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон» дар доираи самтҳои фаъолияти илмии худ ба омӯзиши пиряхҳо, равандҳои криосферӣ, тағйирёбии иқлим ва масъалаҳои вобаста ба захираҳои обӣ таваҷҷуҳ зоҳир менамояд. Фаъолияти институт ба таҳкими заминаи илмии омӯзиши муҳити табиии кӯҳистон ва мусоидат ба ҳалли масъалаҳои муҳими экологӣ равона шудааст.
Омӯзиши вазъи пиряхҳо, муайян намудани тағйироти масоҳат ва ҳаҷми онҳо, таҳлили хусусиятҳои барфу ях, мушоҳидаи кӯлҳои пиряхӣ ва арзёбии хавфҳои марбут ба равандҳои табиӣ аз самтҳои муҳими таҳқиқоти пиряхшиносӣ мебошанд. Натиҷаҳои чунин таҳқиқот барои дарки тағйироти муҳити кӯҳӣ, такмили низоми мониторинги пиряхҳо ва таҳияи тавсияҳо ҷиҳати истифодаи оқилонаи захираҳои табиӣ аҳаммияти амалӣ доранд.
Дар шароити рушди босуръати технологияҳо истифодаи усулҳои муосири таҳқиқот, аз ҷумла зондкунии фосилавии Замин, таҳлили маълумоти моҳворавӣ, низомҳои иттилоотии ҷуғрофӣ ва моделсозии рақамӣ, имкониятҳои нави илмиро фароҳам меорад. Омезиши маълумоти саҳроӣ бо натиҷаҳои мушоҳидаҳои фосилавӣ барои баланд бардоштани дақиқии арзёбиҳо ва муайян намудани тамоюлҳои тағйирёбии пиряхҳо мусоидат мекунад.
Ҳамзамон, рушди ин самти илмӣ ба тақвияти заминаи моддию техникии муассисаҳои таҳқиқотӣ, таъмини озмоишгоҳҳо бо таҷҳизоти муосир, омода намудани кадрҳои баландихтисос ва густариши ҳамкориҳои илмӣ вобаста мебошад. Барои ба даст овардани натиҷаҳои назаррас зарур аст, ки робитаи байни таҳқиқоти бунёдӣ ва эҳтиёҷоти амалии ҷомеа пайваста мустаҳкам карда шавад.
Мо ҳамчун намояндагони ҷомеаи илмӣ вазифадорем, ки бо истифода аз имкониятҳои мавҷуда таҳқиқоти босифат анҷом дода, натиҷаҳои онҳоро ба таври фаҳмо ва асоснок ба ҷомеа пешниҳод намоем. Ҳамчунин, ҷалби ҷавонон ба омӯзиши пиряхшиносӣ, ташаккули ҷаҳонбинии экологӣ ва тарбияи муносибати масъулиятнок ба захираҳои табиӣ бояд аз вазифаҳои муҳими фаъолияти илмӣ ва маърифатӣ боқӣ монад.
Масъалаи ҳифзи пиряхҳо бо рушди устувор робитаи бевосита дорад. Агар мо хоҳони истифодаи самараноки захираҳои обӣ, коҳиш додани хавфҳои экологӣ ва таъмини шароити мусоид барои наслҳои оянда бошем, бояд ба таҳқиқоти илмӣ, мониторинги мунтазам ва қабули қарорҳо дар асоси далелҳои илмӣ аҳаммияти ҷиддӣ диҳем.
Рушди устувор — масъулияти имрӯзу ояндаи мо
Рушди устувор маънои таъмини пешрафти иқтисодӣ ва иҷтимоиро бо дарназардошти ҳифзи муҳити зист ва манфиатҳои наслҳои оянда дорад. Барои Ҷумҳурии Тоҷикистон ин ҳадаф бо истифодаи самараноки захираҳои табиӣ, рушди энергетикаи аз ҷиҳати экологӣ тоза, баланд бардоштани сатҳи дониш, такмили инфрасохтор ва таҳкими иқтидори илмӣ робитаи зич дорад.
Дар ин раванд, сиёсати давлатӣ, фаъолияти муассисаҳои илмӣ, ташаббусҳои соҳибкорӣ ва иштироки фаъолонаи шаҳрвандон бояд ҳамдигарро пурра намоянд. Ҳар як дастоварди иқтисодӣ дар сурате аҳаммияти дарозмуддат пайдо мекунад, ки ба беҳтар шудани сатҳи зиндагии аҳолӣ, ҳифзи муҳити зист ва фароҳам овардани имкониятҳои нав барои наслҳои оянда мусоидат кунад.
Мо бояд дарк намоем, ки ободии кишвар танҳо аз фаъолияти сохторҳои давлатӣ вобаста нест. Сифати меҳнати ҳар як корманд, сатҳи касбияти мутахассисон, масъулияти олимон, донишандӯзии ҷавонон ва муносибати шаҳрвандон ба моликияти ҷамъиятӣ дар рушди давлат саҳми муайян доранд. Аз ин рӯ, баланд бардоштани маърифати ҳуқуқӣ, экологӣ ва илмии аҳолӣ яке аз шартҳои муҳими рушди устувори ҷомеа мебошад.
Рӯзи Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон барои ҳар як шаҳрванди кишвар имконият фароҳам меорад, ки саҳми худро дар таҳкими давлатдорӣ ва пешрафти ҷомеа аз нав арзёбӣ намояд. Барои кормандони соҳаи илм бошад, ин сана ҳамзамон ёдоварӣ аз зарурати баланд бардоштани сифати таҳқиқот, истифодаи самараноки дониш ва хизмат ба манфиатҳои ҷомеа тавассути фаъолияти касбӣ мебошад.
Хулоса
Рӯзи Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳамчун санаи муҳими таърихӣ моро ба арҷгузорӣ ба давлатдории миллӣ, ҳифзи сулҳу субот, таҳкими ваҳдати ҷомеа ва андешидани чораҳои мушаххас барои рушди минбаъдаи мамлакат раҳнамоӣ мекунад. Арзиши ин рӯз пеш аз ҳама дар имконияти дарки амиқи масъулияти шаҳрвандӣ, омӯзиши сабақҳои таърих ва муайян намудани вазифаҳои нав барои оянда ифода меёбад.
Давлатдории устувор бо эҳтироми қонун, ваҳдати миллӣ, рушди илму маориф, истифодаи оқилонаи захираҳои табиӣ ва иштироки созандаи шаҳрвандон тақвият меёбад. Дар шароити ҷаҳони зудтағйирёбанда, илм бояд ҳамчун яке аз воситаҳои асосии шинохти воқеият, пешбинӣ намудани равандҳо ва пешниҳоди роҳҳои ҳалли мушкилоти ҷомеа мавқеи устувор дошта бошад.
Мо, кормандони соҳаи илм, вазифадорем, ки бо дониш, меҳнати содиқона, ташаббусҳои созанда ва натиҷаҳои арзишманди таҳқиқотӣ дар пешрафти Тоҷикистон саҳм гузорем. Омӯзиши пиряхҳо ва криосфера, ҳифзи захираҳои обӣ ва таҳқиқи тағйирёбии иқлим аз ҷумлаи самтҳое мебошанд, ки аҳаммияти онҳо берун аз марзҳои кишвар рафта, ба манфиатҳои минтақа ва ҷомеаи ҷаҳонӣ иртибот мегиранд.
Бигзор Рӯзи Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон барои ҳар яки мо рамзи эҳтиром ба давлату миллат, масъулият дар назди Ватан, талош барои донишандӯзӣ ва ҳавасмандӣ ба фаъолияти созанда бошад. Ояндаи устувори кишвар аз қобилияти мо дар муттаҳид сохтани имкониятҳо, истифодаи дониш, ҳифзи арзишҳои миллӣ ва иҷрои масъулиятноки вазифаҳои имрӯза вобаста аст.
Танҳо бо меҳнати софдилона, донишҳои муосир, ҳамкории судманд ва муносибати масъулиятнок ба манфиатҳои умумимиллӣ метавонем барои наслҳои оянда Тоҷикистони ободу пешрафта ва аз ҷиҳати экологӣ устуворро ба мерос гузорем.
