Муаллиф: Толиҳов Ҷамшед Асоевич, ходими пешбари илмии шуъбаи экспедитсионӣ ва равандҳои криосферии Муассисаи давлатии «Институти омӯзиши пиряхҳо ва криосфераи Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон»
Конститутсия — заминаи ҳуқуқии давлатдории миллӣ
Конститутсия ҳамчун санади олии ҳуқуқии давлат дар муайян намудани самтҳои асосии рушди ҷомеа, танзими муносибатҳои ҷамъиятӣ, ҳифзи ҳуқуқу озодиҳои инсон ва таҳкими пояҳои давлатдорӣ нақши калидӣ дорад. Маҳз тавассути меъёрҳои конститутсионӣ асосҳои сохтори давлатӣ, низоми мақомоти ҳокимият, муносибати давлат ва шаҳрванд, инчунин принсипҳои муҳимми ҳаёти сиёсӣ, иқтисодӣ, иҷтимоӣ ва фарҳангии кишвар муқаррар карда мешаванд. Аз ин рӯ, эҳтиром ба Конститутсия на танҳо риояи талаботи қонун, балки ифодаи масъулияти шаҳрвандӣ дар назди давлат, ҷомеа ва наслҳои оянда мебошад.
Барои Ҷумҳурии Тоҷикистон қабули Конститутсия дар марҳилаи аввали ташаккули давлатдории соҳибистиқлол рӯйдоди дорои аҳаммияти бузурги таърихӣ ба ҳисоб меравад. Пас аз ба даст овардани Истиқлолияти давлатӣ зарурати муайян намудани асосҳои ҳуқуқии давлатдории навин, мустаҳкам намудани соҳибихтиёрӣ ва фароҳам овардани заминаҳои ташаккули ҷомеаи ҳуқуқбунёд ба миён омад. Дар чунин шароит таҳияи санади олии ҳуқуқӣ ва муайян намудани арзишҳои бунёдии давлат аҳаммияти махсус пайдо кард.
6 ноябри соли 1994 Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон бо роҳи раъйпурсии умумихалқӣ қабул гардид. Ин санад марҳилаи муҳими ташаккули низоми ҳуқуқии давлати соҳибистиқлолро муайян намуда, самтҳои асосии рушди минбаъдаи ҷомеаро муқаррар кард. Баъдан, 26 сентябри соли 1999, 22 июни соли 2003 ва 22 майи соли 2016 ба он бо роҳи раъйпурсии умумихалқӣ тағйиру иловаҳо ворид карда шуданд. Ин раванд аз таҳаввули низоми конститутсионӣ ва мутобиқ гардидани меъёрҳои он ба марҳилаҳои минбаъдаи рушди давлат шаҳодат медиҳад.
Моддаи якуми Конститутсия Ҷумҳурии Тоҷикистонро давлати соҳибихтиёр, демократӣ, ҳуқуқбунёд, дунявӣ ва ягона муайян намуда, хусусияти иҷтимоии давлатро низ таъкид мекунад. Ин муқаррарот аҳаммияти бунёдӣ доранд, зеро самти рушди кишварро бар асоси волоияти қонун, эҳтироми ҳуқуқу озодиҳои инсон ва фароҳам овардани шароити зиндагии арзанда муайян месозанд.
Истиқлолияти давлатӣ ва ташаккули арзишҳои конститутсионӣ
Истиқлолияти давлатӣ барои мардуми Тоҷикистон имконият фароҳам овард, ки низоми давлатдорӣ, сиёсати дохилӣ ва хориҷӣ ва самтҳои рушди миллии худро дар асоси манфиатҳои миллӣ муайян намоянд. Дар баробари ин, соҳибистиқлолӣ зарурати ташаккули низоми мукаммали ҳуқуқӣ, таҳкими мақомоти давлатӣ ва фароҳам овардани шароити мусоид барои зиндагии осоиштаи шаҳрвандонро ба миён гузошт.
Солҳои аввали соҳибистиқлолӣ барои Тоҷикистон давраи мураккаби сиёсиву иҷтимоӣ буданд. Дар чунин шароит нигоҳ доштани ягонагии давлат, таъмини суботи ҷомеа ва фароҳам овардани заминаҳои сулҳу ризоияти миллӣ аз масъалаҳои муҳимми ҳаёти кишвар ба ҳисоб мерафтанд. Дар ин раванд қабули Конститутсия ва минбаъд такмил додани низоми ҳуқуқӣ барои муайян намудани самтҳои рушди давлатдорӣ аҳаммияти махсус касб намуд.
Арзишҳои конститутсионӣ танҳо маҷмӯи меъёрҳои ҳуқуқӣ нестанд. Онҳо принсипҳоеро дар бар мегиранд, ки муносибати шаҳрвандонро ба давлат, қонун, ҳуқуқу уҳдадориҳо ва манфиатҳои умумимиллӣ муайян мекунанд. Эҳтиром ба шаъну шарафи инсон, баробарии шаҳрвандон дар назди қонун, ҳифзи ҳуқуқу озодиҳо ва масъулият дар назди ҷомеа аз ҷумлаи чунин арзишҳо мебошанд.Татбиқи амалии ин принсипҳо аз фаъолияти мақомоти давлатӣ, муассисаҳои иҷтимоӣ, ташкилотҳои ҷамъиятӣ ва худи шаҳрвандон вобаста аст. Қонун танҳо дар сурати риоя ва татбиқи воқеии он метавонад ба воситаи самараноки ҳифзи ҳуқуқ ва таъмини адолати иҷтимоӣ табдил ёбад. Аз ин лиҳоз, баланд бардоштани маърифати ҳуқуқии аҳолӣ ва ташаккули фарҳанги эҳтиром ба қонун яке аз вазифаҳои муҳимми ҷомеаи муосир мебошад.
Нақши Пешвои миллат дар таҳкими давлатдории соҳибистиқлол
Дар баррасии таърихи давлатдории муосири Тоҷикистон фаъолияти сиёсӣ ва давлатдории Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ — Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон бо равандҳои ташаккули низоми конститутсионӣ ва таҳкими пояҳои давлат алоқаманд мебошад. Давраи соҳибистиқлолӣ таҳти роҳбарии ӯ бо тадбирҳои марбут ба барқарорсозии суботи сиёсӣ, таҳкими сохторҳои давлатӣ, пешбурди раванди сулҳ ва такмили низоми ҳуқуқӣ тавсиф мешавад.
Яке аз масъалаҳои муҳимми марҳилаи аввали давлатсозӣ ба вуҷуд овардани заминаи устувори ҳуқуқӣ барои фаъолияти давлат ва ҷомеа буд. Қабули Конститутсия дар соли 1994 ва тағйиру иловаҳои минбаъда ба он дар муайян намудани асосҳои сохтори давлатӣ ва самтҳои рушди низоми ҳуқуқии кишвар нақши муҳим бозиданд. Фаъолияти роҳбарияти давлат дар ин раванд бояд дар робита бо шароити таърихии замони истиқлолият, масъалаҳои сулҳу субот ва зарурати ташаккули ниҳодҳои давлатӣ баррасӣ карда шавад.
Раванди сулҳи тоҷикон низ яке аз саҳифаҳои муҳимми таърихи навини кишвар мебошад. Ба даст омадани Созишномаи умумии истиқрори сулҳ ва ризоияти миллӣ дар Тоҷикистон 27 июни соли 1997 барои хотима бахшидан ба низоъ ва оғози марҳилаи нави ҳамгироии ҷомеа замина гузошт. Таҷрибаи сулҳи тоҷикон нишон дод, ки муколама, ҳамдигарфаҳмӣ ва талошҳои муштарак барои ҳифзи манфиатҳои миллӣ дар рафъи мушкилоти сиёсиву иҷтимоӣ аҳаммияти калон доранд.
Дар заминаи таҳкими давлатдорӣ масъалаи такмили қонунгузорӣ, рушди мақомоти давлатӣ ва баланд бардоштани самаранокии идоракунӣ низ мавқеи муҳим дорад. Дар ин самт нақши роҳбарияти давлат, аз ҷумла ташаббусҳои Пешвои миллат, бо қабули қарорҳои сиёсиву ҳуқуқӣ ва муайян намудани ҳадафҳои стратегии рушди кишвар пайваст мебошад.
Ҳамзамон, таҳкими давлатдории ҳуқуқбунёд танҳо бо қабули санадҳои ҳуқуқӣ маҳдуд намешавад. Барои расидан ба ин ҳадаф фаъолияти мунтазами ниҳодҳои давлатӣ, таъмини иҷрои қонунҳо, дастрасии шаҳрвандон ба адолати судӣ ва баланд бардоштани масъулияти шахсӣ ва ҷамъиятӣ зарур аст. Маҳз робитаи байни меъёрҳои конститутсионӣ ва татбиқи амалии онҳо метавонад эътимоди шаҳрвандонро ба низоми ҳуқуқӣ тақвият бахшад.
Илм, маориф ва масъулияти шаҳрвандӣ дар ҷомеаи ҳуқуқбунёд
Дар шароити муосир рушди ҷомеаи ҳуқуқбунёд бо пешрафти илм, маориф ва баланд гардидани сатҳи маърифати шаҳрвандон робитаи ногусастанӣ дорад. Илм барои дарки воқеияти иҷтимоӣ, таҳлили мушкилоти ҷомеа ва пешниҳоди роҳҳои асосноки ҳалли онҳо имконият фароҳам меорад. Маориф бошад, дар ташаккули ҷаҳонбинӣ, тафаккури мустақил ва эҳтиром ба арзишҳои ҳуқуқӣ саҳми муҳим мегузорад.
Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон барои рушди соҳаҳои ҳаётан муҳимми ҷомеа заминаҳои ҳуқуқӣ фароҳам овардааст. Дар ин замина, дастгирии фаъолияти илмӣ, фароҳам овардани шароити мусоид барои таҳқиқот ва истифодаи натиҷаҳои илм дар ҳалли масъалаҳои иқтисодиву иҷтимоӣ аз самтҳои муҳими рушди кишвар ба шумор мераванд.
Барои кормандони муассисаҳои илмӣ эҳтиром ба Конститутсия, риояи қонунгузорӣ, масъулияти касбӣ ва садоқат ба манфиатҳои ҷамъиятӣ аҳаммияти махсус доранд. Фаъолияти илмӣ бояд бар асоси принсипҳои ростқавлӣ, беғаразӣ, далелнокӣ ва масъулиятшиносӣ ба роҳ монда шавад. Олимон бо таҳияи тавсияҳои илмӣ, омӯзиши равандҳои табиӣ ва иҷтимоӣ ва пешниҳоди роҳҳои ҳалли масъалаҳои муҳим метавонанд дар пешрафти кишвар саҳми арзанда гузоранд.
Дар ин раванд, таҳқиқоти марбут ба пиряхҳо ва криосфера низ аҳаммияти хос доранд. Пиряхҳо яке аз захираҳои муҳимми обии Тоҷикистон ба ҳисоб рафта, омӯзиши ҳолат, тағйирёбӣ ва таъсири омилҳои иқлимӣ ба онҳо барои арзёбии вазъи захираҳои обӣ ва банақшагирии рушди устувор зарур мебошад. Натиҷаҳои таҳқиқоти илмӣ дар ин соҳа метавонанд барои таҳияи тавсияҳои амалии марбут ба ҳифзи муҳити зист, истифодаи оқилонаи захираҳои об ва коҳиш додани хавфҳои вобаста ба тағйирёбии иқлим мусоидат намоянд. Масъулияти олим дар назди ҷомеа аз он иборат аст, ки натиҷаҳои таҳқиқот бо риояи меъёрҳои илмӣ ва ҳуқуқӣ ба даст оварда шуда, дар доираи имконият барои ҳалли масъалаҳои муҳими кишвар истифода гарданд. Ин муносибат ҳам ба рушди илм ва ҳам ба таҳкими фарҳанги масъулиятшиносӣ дар ҷомеа мусоидат мекунад.
Маърифати ҳуқуқӣ — омили рушди устувори ҷомеа
Яке аз шартҳои муҳимми бунёди ҷомеаи ҳуқуқбунёд баланд бардоштани маърифати ҳуқуқии шаҳрвандон мебошад. Шахсе, ки ҳуқуқу уҳдадориҳои худро медонад, метавонад манфиатҳои қонунии худро ҳифз намуда, дар муносибат бо дигарон ва ҷомеа масъулиятшиносона амал кунад. Аз ин рӯ, омӯзиши Конститутсия ва қонунгузории кишвар бояд на танҳо вазифаи ҳуқуқшиносон, балки қисми муҳими тарбияи шаҳрвандӣ бошад.
Дар ин самт муассисаҳои таълимӣ, муассисаҳои илмӣ, воситаҳои ахбори омма ва ташкилотҳои ҷамъиятӣ метавонанд нақши муассир дошта бошанд. Ташкили вохӯриҳо, мизҳои мудаввар, конференсияҳо ва нашри мақолаҳои илмӣ-маърифатӣ ба шарҳу тавзеҳи меъёрҳои конститутсионӣ ва баланд бардоштани сатҳи огоҳии ҳуқуқии аҳолӣ мусоидат мекунад.
Ҳамзамон, эҳтиром ба Конститутсия бояд дар муносибатҳои ҳаррӯзаи шаҳрвандон таҷассум ёбад. Риояи қонун, эҳтироми ҳуқуқи дигарон, ҳифзи моликияти ҷамъиятӣ, муносибати масъулона ба муҳити зист ва иҷрои уҳдадориҳои шаҳрвандӣ аз ҷумлаи амалҳое мебошанд, ки ба таҳкими фарҳанги ҳуқуқӣ мусоидат мекунанд.
Барои насли ҷавон омӯзиши арзишҳои конститутсионӣ аҳаммияти хос дорад. Ҷавонон ҳамчун неруи пешбарандаи ҷомеа бояд бо таърихи давлатдории миллӣ, асосҳои сохтори конститутсионӣ ва ҳуқуқу уҳдадориҳои худ шинос бошанд. Ин донишҳо барои ташаккули мавқеи фаъоли шаҳрвандӣ, эҳтиром ба арзишҳои миллӣ ва иштироки созанда дар ҳаёти ҷомеа замина фароҳам меоранд.
Хулоса
Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон дар таърихи давлатдории соҳибистиқлол санади бунёдиест, ки асосҳои сохтори давлатӣ, принсипҳои муҳимми ҳаёти ҷамъиятӣ ва самтҳои асосии рушди кишварро муайян мекунад. Қабули он 6 ноябри соли 1994 марҳилаи муҳимми ташаккули низоми ҳуқуқии давлати навини Тоҷикистон ба шумор рафта, тағйиру иловаҳои минбаъда раванди таҳаввули низоми конститутсиониро инъикос намуданд.
Нақши Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар равандҳои давлатсозӣ, таҳкими сохторҳои давлатӣ ва пешбурди сулҳу ваҳдати миллӣ қисми муҳимми таърихи муосири Тоҷикистон мебошад. Баррасии ин равандҳо нишон медиҳад, ки ташаккули давлатдории ҳуқуқбунёд ба омезиши заминаҳои ҳуқуқӣ, суботи иҷтимоӣ, фаъолияти ниҳодҳои давлатӣ ва иштироки масъулонаи шаҳрвандон вобаста аст.
Дар марҳилаи кунунӣ ҳифзи арзишҳои конститутсионӣ тақозо менамояд, ки ҳар як шаҳрванд ба омӯзиши Сарқонун, риояи қонунгузорӣ ва иҷрои уҳдадориҳои худ таваҷҷуҳ зоҳир намояд. Ҳамзамон, рушди илм, маориф, баланд бардоштани маърифати ҳуқуқӣ ва истифодаи натиҷаҳои таҳқиқоти илмӣ дар ҳалли масъалаҳои миллӣ аз омилҳои муҳимми пешрафти ҷомеа мебошанд.
Аз ин рӯ, таҷлили Рӯзи Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон бояд на танҳо арҷгузорӣ ба як рӯйдоди таърихӣ, балки имконият барои андеша дар бораи масъулияти шаҳрвандӣ, аҳаммияти волоияти қонун ва саҳми ҳар як шахс дар рушди устувори кишвар бошад. Эҳтиром ба Сарқонун, ҳифзи манфиатҳои миллӣ ва риояи арзишҳои ҳуқуқӣ заминаи муҳими таҳкими давлатдории соҳибистиқлол ва фароҳам овардани шароити мусоид барои наслҳои оянда мебошад.
Манбаъҳои асосӣ:
- Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон, ки 6 ноябри соли 1994 қабул гардида, бо тағйиру иловаҳои солҳои 1999, 2003 ва 2016 амал мекунад.
- Созишномаи умумии истиқрори сулҳ ва ризоияти миллӣ дар Тоҷикистон, 27 июни соли 1997.
