Тағйирёбии иқлим, афзоиши талабот ба захираҳои об, шиддат гирифтани хавфҳои экологӣ ва зарурати таъмини рушди устувори иқтисодӣ муносибати ҷомеаро ба сарватҳои табиӣ ба марҳилаи нави илмӣ ва сиёсӣ ворид намудаанд. Дар ин шароит пиряхҳо дигар танҳо объекти омӯзиши географӣ, глятсиологӣ ё экологӣ нестанд. Онҳо қисми муҳими сармояи табиӣ, инфрасохтори табиии таъмини об, омили истеҳсолот, манбаи хизматрасониҳои экосистемавӣ ва дороии стратегии дарозмуддати давлат мебошанд. Аз ин рӯ, масъалаи асосии замони муосир на танҳо омӯзиш ва ҳифзи пиряхҳо, балки муайян намудани арзиши иқтисодӣ-молиявии онҳо, динамикаи тағйирёбии ин арзиш ва ворид намудани сармояи табиии криосфера ба низоми қарорҳои иқтисодӣ ва молиявӣ мебошад. Барои Ҷумҳурии Тоҷикистон ин масъала аҳамияти махсус дорад, зеро захираҳои об, энергетикаи обӣ, кишоварзӣ, амнияти озуқаворӣ, фаъолияти саноатӣ, рушди минтақаҳо ва амнияти экологӣ бо ҳолати криосфера робитаи мустақим ва ғайримустақим доранд. Аз ин рӯ, тағйирёбии ҳолати пиряхҳо бояд на танҳо ҳамчун масъалаи экологӣ, балки ҳамчун омили таъсиррасон ба устувории иқтисоди миллӣ арзёбӣ карда шавад. Ҳар як тағйирот дар захираҳои ях ва режими обӣ метавонад дар оянда ба ҳаҷми истеҳсоли неруи барқ, таъминоти об, ҳосилнокии кишоварзӣ, фаъолияти инфрасохтор ва сатҳи хавфҳои иқтисодӣ таъсир расонад. Дар ин замина мавқеи Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, Пешвои миллат Эмомалӣ Раҳмон дар масъалаи ҳифзи пиряхҳо ва захираҳои обӣ аҳамияти махсус дорад. Ташаббусҳои байналмилалии Тоҷикистон масъалаи пиряхҳоро аз доираи як масъалаи маҳдуди экологӣ ба масъалаи ҷаҳонии рушди устувор, амнияти обӣ ва ояндаи иқтисодии ҷомеаи ҷаҳонӣ баровардаанд. Қабули ташаббусҳои байналмилалӣ оид ба ҳифзи пиряхҳо ва эълони 21 март ҳамчун Рӯзи ҷаҳонии пиряхҳо аҳамияти стратегии ин масъалаҳоро боз ҳам тақвият бахшидааст. Дар чунин шароит саволи муҳим ба миён меояд: пирях чӣ қадар арзиши иқтисодӣ дорад? Ҷавоби илмӣ ба ин саволро бо нархи бозории об ё арзиши танҳо ях муайян кардан мумкин нест. Пирях дорои маҷмӯи арзишҳои ба ҳам алоқаманд мебошад: арзиши захиравӣ, гидрологӣ, энергетикӣ, кишоварзӣ, экологӣ, иқлимӣ, иҷтимоӣ, илмӣ, фарҳангӣ, сайёҳӣ ва стратегӣ. Ҳамин маҷмӯи арзишҳо асоси сармояи иқтисодии криосфераро ташкил медиҳад. Аз ин рӯ, арзёбии иқтисодӣ-молиявии пирях бояд ба низоми интегралии арзишҳо асос ёбад. Дар назарияи сармояи табиӣ байни «захираи сармоя» ва «ҷараёни хизматрасониҳо» фарқ гузоштан муҳим аст. Худи пирях ҳамчун захираи сармояи табиӣ дорои арзиши муайян мебошад, вале аз фаъолияти он ҳар сол маҷмӯи хизматрасониҳои экосистемавӣ ба вуҷуд меояд. Танзими ҷараёни об, таъмини об барои аҳолӣ ва истеҳсолот, дастгирии энергетикаи обӣ, мусоидат ба кишоварзӣ, нигоҳдории экосистемаҳо ва иҷрои вазифаҳои иқлимӣ аз ҷумлаи чунин хизматрасониҳо мебошанд. Аз ин рӯ, арзёбии дуруст бояд ҳам арзиши захираи сармоя ва ҳам арзиши солонаи хизматрасониҳои он ва тағйирёбии ҳар ду нишондиҳандаро дар вақт муайян намояд. Масъалаи дигар гузариш аз арзёбии статикӣ ба арзёбии динамикӣ мебошад. Пирях дороии доимӣ ва бетағйир нест. Масоҳат, ҳаҷм, масса, тавозуни обӣ ва қобилияти танзими захираҳои обии он таҳти таъсири тағйирёбии иқлим ва омилҳои антропогенӣ тағйир меёбанд. Аз ин рӯ, барои иқтисоди миллӣ на танҳо арзиши имрӯзаи пирях, балки траекторияи тағйирёбии сармояи табиии он аҳамияти калон дорад. Агар коҳиши ҳаҷми пирях идома ёбад, арзиши хизматрасониҳои оянда низ тағйир хоҳад ёфт. Ин ҳолат зарурати ҳисоб намудани арзиши талафот ва арзиши пешгирии талафотро ба миён меорад. Дар арзёбии иқтисодӣ-молиявии криосфера метавон маҷмӯи усулҳои муосирро истифода бурд. Ба онҳо арзёбии бозорӣ дар ҳолатҳои мавҷуд будани бозор, усули хароҷоти пешгиришуда, хароҷоти барқарорсозӣ ё ивазкунӣ, функсияи истеҳсолӣ, арзёбии шартӣ, таҷрибаҳои интихоби иқтисодӣ, интиқоли манфиатҳо, таҳлили сенариявӣ ва усулҳои арзиши софи ҳозира дохил мешаванд. Ҳар як усул танҳо як қисми арзишро инъикос мекунад.
Аз ин рӯ, барои Тоҷикистон усули интегралие зарур аст, ки арзишҳои бозорӣ ва ғайрибозорӣ, фоидаҳои мустақим ва ғайримустақим, инчунин арзиши истифода, арзиши интихоб, арзиши мавҷудият ва арзиши меросиро дар як низоми ягона муттаҳид намояд. Дар чунин низом мафҳуми «арзиши иқтисодии умумии криосфера» метавонад ҳамчун маҷмӯи арзиши захираи сармояи табиӣ, арзиши ҷараёни солонаи хизматрасониҳои экосистемавӣ, арзиши имкониятҳои оянда ва арзиши талафоти пешгиришаванда ташаккул дода шавад. Ин арзиш бояд дар асоси сенарияҳои гуногуни иқлимӣ ва иқтисодӣ ҳисоб карда шавад. Ҳамин тавр, масъала аз саволи «пирях имрӯз чӣ қадар арзиш дорад?» ба саволи илмитар ва барои сиёсатгузорӣ муҳимтар мегузарад: «дар сурати нигоҳдорӣ, тағйирёбӣ ё талафоти пирях арзиши иқтисодии миллӣ дар давраи миёна ва дарозмуддат чӣ гуна тағйир меёбад?». Маҳз дар ҳамин нуқта мафҳуми «арзиши беамалӣ» ё «cost of inaction» аҳамияти стратегӣ пайдо мекунад. Агар барои ҳифз, мониторинг, мутобиқшавӣ ва коҳиши хавфҳои марбут ба пиряхҳо имрӯз маблағгузории кофӣ сурат нагирад, хароҷоти иқтисодии оянда метавонад ба маротиб бештар гардад. Ин хароҷот метавонад аз ҳисоби кам шудани дастрасии об, тағйирёбии истеҳсоли неруи барқ, таъсир ба кишоварзӣ, зарар ба инфрасохтор, афзоиши хавфи офатҳои табиӣ ва зарурати сохтани инфрасохтори ивазкунанда ба вуҷуд ояд. Аз ин рӯ, маблағгузорӣ ба ҳифзи криосфера танҳо хароҷоти экологӣ нест, балки шакли сармоягузорӣ ба пешгирии зарари иқтисодӣ мебошад. Аз ин дидгоҳ пиряхро метавон ҳамчун «инфрасохтори табиӣ» баррасӣ кард. Агар инфрасохтори сунъӣ бо маблағгузорӣ сохта, нигоҳдорӣ ва навсозӣ шавад, инфрасохтори табиӣ низ дорои арзиши иқтисодӣ мебошад, гарчанде ки механизми фаъолияти он дигар аст. Пирях тавассути захира ва танзими об хизматеро иҷро мекунад, ки иваз намудани пурраи он бо инфрасохтори сунъӣ метавонад хароҷоти ниҳоят калон дошта бошад. Аз ин рӯ, муқоисаи арзиши нигоҳдории сармояи табиӣ бо арзиши сохтани инфрасохтори ивазкунанда бояд яке аз самтҳои муҳими таҳқиқоти иқтисодӣ гардад. Қисми назарраси арзиши пиряхҳо «ноаён» мебошад. Бисёре аз хизматрасониҳои экосистемавӣ дар бозор мустақиман хариду фурӯш намешаванд ва бинобар ин дар ҳисобҳои анъанавии иқтисодӣ пурра инъикос намеёбанд. Танзими иқлим, нигоҳдории экосистемаҳо, ҳифзи гуногунии биологӣ, арзиши илмӣ ва таълимӣ, арзиши фарҳангӣ ва арзиши мавҷудият аз ҷумлаи чунин хизматрасониҳо мебошанд. Нодида гирифтани онҳо боиси камбаҳодиҳии воқеии криосфера ва қабули қарорҳои иқтисодии нодуруст мегардад. Дар сатҳи миллӣ масъалаи муҳим ворид намудани сармояи табиии пиряхҳо ба низоми баҳисобгирии сармояи табиӣ мебошад. Барои ин метавон низоми махсуси нишондиҳандаҳоро таҳия кард, ки захираи сармояи табиии криосфера, ҳаҷми солонаи хизматрасониҳои экосистемавӣ, суръати фарсудашавии сармояи пиряхӣ, зарари иқтисодии эҳтимолӣ аз коҳиши пиряхҳо ва арзиши талафоти пешгиришавандаро инъикос намояд. Чунин низом имкон медиҳад, ки тағйирёбии сармояи табиӣ ба равандҳои банақшагирии давлатӣ, сиёсати буҷетӣ, сармоягузорӣ ва арзёбии самаранокии барномаҳои экологӣ пайваст карда шавад. Яке аз иқдомҳои амалии муҳим метавонад таҳияи «Гузориши миллии сармояи табиии пиряхҳо ва криосфера» бошад. Дар чунин гузориш бояд маълумоти физикӣ, гидрологӣ, экологӣ ва иқтисодӣ-молиявӣ дар як низоми ягона ҷамъоварӣ карда шавад. Гузориш метавонад ҳамчун асос барои таҳияи сиёсати сармоягузорӣ, муайян намудани афзалиятҳои буҷетӣ, омода намудани лоиҳаҳои грантӣ ва ҷалби маблағҳои байналмилалии иқлимӣ хизмат намояд. Самти дигари калидӣ рақамикунонии пурраи равандҳои мониторинг ва арзёбӣ мебошад. Истифодаи маълумоти моҳворавӣ, низомҳои иттилоотии ҷуғрофӣ, сенсорҳои саҳроӣ, моделсозии математикӣ, таҳлили маълумоти калон ва зеҳни сунъӣ имконият медиҳад, ки ҳолати пиряхҳо на танҳо мушоҳида, балки пешгӯӣ карда шавад. Барои ҳар як пирях метавон «шиносномаи рақамии иқтисодӣ-экологӣ» таҳия намуд, ки дар он маълумоти физикӣ, гидрологӣ, экологӣ, хавфҳо, хизматрасониҳои экосистемавӣ ва нишондиҳандаҳои иқтисодӣ пайваста нав карда шаванд.
Дар дурнамои минбаъда татбиқи консепсияи «Digital Twin» ё «Дугоники рақамӣ»-и пирях ва ҳавзаи обӣ метавонад самти нави таҳқиқот гардад. Чунин низом имкон медиҳад, ки дар муҳити рақамӣ тағйирёбии массаи пирях, ҷараёни об, хавфҳои эҳтимолӣ ва таъсири онҳо ба энергетика, кишоварзӣ ва инфрасохтор моделсозӣ карда шавад. Истифодаи зеҳни сунъӣ метавонад барои коркарди маълумоти моҳворавӣ, ошкор намудани тағйироти ғайримуқаррарӣ, пешгӯии хавфҳо ва ҳисоб намудани оқибатҳои иқтисодии сенарияҳои гуногун мусоидат намояд. Арзёбии иқтисодӣ-молиявии криосфера инчунин бояд ба низоми маблағгузории иқлимӣ пайваст карда шавад. Лоиҳаҳои марбут ба мониторинги пиряхҳо, мутобиқшавӣ ба тағйирёбии иқлим, идоракунии захираҳои об, пешгирии хавфҳо ва ҳифзи экосистемаҳо метавонанд бо истифода аз грантҳо, маблағҳои иқлимӣ, сармоягузории сабз ва дигар воситаҳои молиявии байналмилалӣ таҳия шаванд. Барои ҷалби чунин маблағҳо зарур аст, ки фоидаи иқтисодӣ ва иҷтимоии лоиҳаҳо бо нишондиҳандаҳои ченшаванда асоснок карда шавад. Аз ин рӯ, барои ҳар як лоиҳаи сармоягузорӣ дар соҳаи криосфера бояд нишон дода шавад, ки як воҳиди маблағгузорӣ чӣ қадар зарари эҳтимолиро пешгирӣ мекунад. Нишондиҳандаи шартии «таносуби сармоягузорӣ ба зарари пешгиришуда» метавонад яке аз воситаҳои арзёбии самаранокии иқтисодии чунин лоиҳаҳо гардад. Ин муносибат имкон медиҳад, ки ҳифзи пиряхҳо аз як масъалаи умумии экологӣ ба объекти таҳлили иқтисодӣ ва сармоягузорӣ табдил ёбад. Ташаккули самти мустақили «иқтисодиёти пиряхҳо ва криосфера» метавонад ҷавоб ба ҳамин талаботи нав бошад. Ин самт бояд иқтисодиёти захираҳои табиӣ, молияи давлатӣ, иқтисодиёти муҳити зист, гидрология, глятсиология, иқлимшиносӣ, ҳуқуқ, технологияҳои рақамӣ ва идоракунии хавфҳоро ба ҳам пайваст намояд. Мақсади он танҳо ҳисоб кардани арзиши пулӣ нест, балки сохтани механизми қабули қарорҳо дар асоси маълумоти илмӣ, арзёбии хавф ва самаранокии сармоягузорӣ мебошад. Барои рушди чунин самт дар Тоҷикистон ташаккули мактаби илмии арзёбии сармояи табиии криосфера аҳамияти калон дорад. Муассисаи давлатии «Институти омӯзиши пиряхҳо ва криосфераи Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон» метавонад дар ҳамкорӣ бо муассисаҳои иқтисодӣ, молиявӣ, экологӣ, энергетикӣ ва донишгоҳҳо ба ташаккули заминаи методологӣ, пойгоҳи маълумот ва маркази илмӣ-таҳлилӣ мусоидат намояд. Ташкили гурӯҳҳои байнисоҳавӣ барои таҳияи методикаи арзёбӣ, моделҳои иқтисодӣ, харитаҳои сармояи табиӣ ва пешниҳодҳои сармоягузорӣ метавонад ба яке аз самтҳои муҳими рушди илмҳои муосири Тоҷикистон табдил ёбад. Дар сатҳи амалия барои Тоҷикистон метавон модели «Сармояи табиии криосфераи Тоҷикистон»-ро пешниҳод намуд. Дар доираи ин модел ҳар як пирях ва ҳавзаи вобаста ба он ҳамчун воҳиди муайяни сармояи табиӣ арзёбӣ шуда, нишондиҳандаҳои физикӣ, гидрологӣ, экосистемавӣ, иқтисодӣ ва хавфӣ дар як низом ҷамъ оварда мешаванд. Дар натиҷа метавон на танҳо вазъи кунунӣ, балки тағйирёбии арзиши иқтисодии криосфераро дар сенарияҳои гуногуни иқлимӣ ва иҷтимоию иқтисодӣ муайян кард. Барои мониторинги ин раванд низоми нишондиҳандаҳои махсус зарур аст. Аз ҷумла, «захираи сармояи табиии криосфера», «ҷараёни солонаи хизматрасониҳои экосистемавӣ», «фарсудашавии солонаи сармояи пиряхӣ», «зарари иқтисодӣ аз коҳиши пиряхҳо», «арзиши талафоти пешгиришаванда», «индекси устувории сармояи криосфера» ва «самаранокии сармоягузорӣ ба мутобиқшавӣ ва ҳифзи криосфера» метавонанд ба низоми таҳлили иқтисодӣ ворид карда шаванд. Ин нишондиҳандаҳо бояд тадриҷан бо низоми омори давлатӣ ва баҳисобгирии сармояи табиӣ ҳамоҳанг карда шаванд. Ҷанбаи дигари муҳим адолати байнинаслӣ мебошад. Пирях танҳо дороии насли имрӯз нест. Қисми муҳими арзиши он ба имконияти наслҳои оянда барои истифодаи захираҳои обӣ, нигоҳдории экосистемаҳо ва таъмини рушди иқтисодӣ вобаста мебошад. Аз ин рӯ, қарорҳои имрӯза бояд арзиши манфиатҳои ояндаро ба назар гиранд. Дар таҳлили иқтисодӣ истифодаи меъёри тахфиф ва сенарияҳои дарозмуддат бояд бо дарназардошти хусусияти беназир ва қисман ивазнашавандаи сармояи табиӣ сурат гирад.
Дар маҷмӯъ, тағйир додани муносибат ба пиряхҳо аз «объекти ҳифзи табиат» ба «сармояи табиии идорашаванда» маънои тиҷоратӣ кардани табиатро надорад. Баръакс, чунин муносибат имкон медиҳад, ки арзиши воқеии табиат дар қарорҳои давлатӣ, сармоягузорӣ ва банақшагирии рушди миллӣ ба таври илмӣ инъикос ёбад. Арзёбии иқтисодӣ воситаи ивазкунандаи арзишҳои экологӣ нест; он воситаи иловагии асоснок кардани зарурати ҳифзи онҳо мебошад. Маҳз ҳамин тағйироти парадигмавӣ метавонад заминаи сиёсати нави иқтисодӣ нисбат ба криосфера гардад: аз омӯзиши танҳо ҳолати физикии пиряхҳо ба арзёбии сармояи табиии онҳо; аз маблағгузории ҷудогонаи чорабиниҳои экологӣ ба сармоягузории мақсаднок ба ҳифзи сармояи табиӣ; аз вокуниш ба зарар ба пешгирии иқтисодии хавф; аз маълумоти пароканда ба низоми ягонаи рақамии мониторинг ва арзёбӣ; ва аз ҳисоб кардани талафоти гузашта ба идоракунии арзиши ояндаи криосфера. Дар чунин шароит пиряхҳои Тоҷикистон бояд ҳамчун захираи стратегӣ ва сармояи зиндаи миллӣ баррасӣ шаванд. Арзиши онҳо танҳо дар ҳаҷми ях ё об ифода намеёбад. Онҳо қисми инфрасохтори табиии иқтисоди миллӣ, омили устувории энергетика ва кишоварзӣ, манбаи хизматрасониҳои экосистемавӣ, унсури амнияти обӣ ва яке аз асосҳои рушди дарозмуддати кишвар мебошанд. Аз ин рӯ, таҳияи методологияи ягонаи арзёбии иқтисодӣ-молиявии криосфера, ташкили низоми баҳисобгирии сармояи табиӣ, рақамикунонии мониторинг ва пайвастани натиҷаҳои арзёбӣ ба сиёсати сармоягузорӣ бояд ба самтҳои афзалиятноки таҳқиқоти илмӣ ва сиёсати давлатӣ табдил ёбанд. Хулоса, гузариш ба арзёбии иқтисодӣ-молиявии криосфера қадами мантиқии рушди илм ва сиёсати идоракунии захираҳои табиӣ мебошад. Пиряхҳо бояд на ҳамчун сарвати «беқимат», балки ҳамчун сармояи дорои арзиши иқтисодӣ, экологӣ ва стратегӣ шинохта шаванд. Ҳар қадаре ки арзиши воқеии онҳо дақиқтар ҳисоб карда шавад, ҳамон қадар қарорҳои давлатӣ оид ба об, энергетика, кишоварзӣ, инфрасохтор, иқлим ва сармоягузорӣ асосноктар мегарданд. Барои Тоҷикистон ин на танҳо масъалаи ҳифзи табиат, балки масъалаи ҳифзи сарвати миллӣ ва имкониятҳои рушди наслҳои имрӯз ва оянда мебошад. Аз ҳамин нуқтаи назар, иқтисодиёти пиряхҳо ва криосфера метавонад ба яке аз самтҳои нави муҳими илми иқтисодӣ ва сиёсати рушди устувори миллӣ табдил ёбад. РИЗОЗОДА САЙМУДИН номзади илмҳои иқтисодӣ, муовини Директори Иститути омӯзиши пиряхҳо ва криосфераи Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон
